Đất sống là gì ?

ĐẤT SỐNG LÀ GÌ?

1. Vấn đề là gì?

Trong trồng rau hữu cơ, nhiều người nghĩ đơn giản rằng:

Không dùng phân hóa học, không dùng thuốc hóa học là đã trồng hữu cơ.

Cách hiểu này chưa đủ.

Một khu vườn hữu cơ đúng nghĩa không bắt đầu từ hạt giống, cũng không bắt đầu từ phân bón, mà bắt đầu từ đất sống.

Đất sống là đất còn khả năng nuôi cây một cách tự nhiên nhờ hệ sinh thái bên trong đất: mùn, vi sinh vật, nấm có lợi, giun đất, rễ cây, không khí, nước, khoáng chất và các sinh vật nhỏ cùng hoạt động. FAO mô tả đa dạng sinh học đất là toàn bộ sự sống dưới mặt đất, từ gen, loài, quần thể đến các phức hệ sinh thái mà chúng tạo thành.

Nói ngắn gọn:

Đất sống là đất có đời sống sinh học, có cấu trúc tốt, giữ được nước – dinh dưỡng – không khí, và hỗ trợ cây khỏe từ bộ rễ.

Đất không sống chỉ là giá thể giữ cây đứng.
Đất sống là một hệ sinh thái nuôi cây.

2. Vì sao đất sống là nền của vườn hữu cơ?

Cây không chỉ ăn “phân”. Cây sống nhờ một hệ thống phức tạp gồm:

rễ hút nước và khoáng;
vi sinh phân giải hữu cơ;
nấm cộng sinh hỗ trợ rễ;
mùn giữ ẩm và giữ dinh dưỡng;
giun và sinh vật đất tạo lỗ thoáng;
cấu trúc đất giúp rễ thở;
hệ sinh học đất giúp hạn chế một phần mầm bệnh.

FAO nhấn mạnh rằng sinh vật đất là tác nhân chính trong chu trình dinh dưỡng, điều tiết chất hữu cơ trong đất, cải thiện cấu trúc vật lý của đất, chế độ nước, khả năng cây hấp thu dinh dưỡng và sức khỏe cây trồng.

Vì vậy, trồng hữu cơ mà đất nghèo mùn, bí khí, úng nước, không có vi sinh, không có sinh vật đất thì cây vẫn yếu, dễ bệnh, năng suất thấp.

Nói thẳng:

Không thể có rau hữu cơ chất lượng cao trên nền đất chết.

3. Dấu hiệu của đất sống

Một đất được xem là có sức sống tốt thường có các dấu hiệu sau.

3.1. Đất tơi nhưng không rời rạc

Đất tốt không phải là đất quá xốp kiểu bột, cũng không phải đất cứng như gạch. Đất tốt khi bóp nhẹ có thể kết thành viên, nhưng bẻ ra vẫn tơi.

Đất có cấu trúc viên tốt sẽ giúp:

rễ dễ đi;
nước thấm đều;
không khí vào được;
vi sinh hoạt động ổn định;
cây ít bị sốc khi thời tiết thay đổi.

3.2. Đất có mùi dễ chịu

Đất sống thường có mùi gần giống mùi đất rừng, mùi lá hoai, mùi ẩm tự nhiên.

Nếu đất có mùi hôi, chua gắt, thối, khai, hoặc mùi phân chưa hoai thì cần cảnh giác. Đó có thể là dấu hiệu đất đang yếm khí, úng, dư hữu cơ tươi hoặc có quá trình phân hủy chưa ổn định.

3.3. Đất có mùn

Mùn là phần hữu cơ đã phân giải tương đối ổn định. Mùn giúp đất:

giữ nước;
giữ dinh dưỡng;
nuôi vi sinh;
giảm rửa trôi;
làm đất mềm;
giúp rễ phát triển đều.

FAO cho rằng chìa khóa phục hồi đất là giữ lại và tái tuần hoàn chất hữu cơ, dinh dưỡng thực vật, đồng thời giảm mất mát do rửa trôi, dòng chảy mặt và xói mòn.

3.4. Đất có sinh vật nhỏ

Nếu trong đất có giun, ấu trùng có lợi, rễ tơ, nấm sợi trắng lành mạnh, côn trùng đất trung tính… thì đó là dấu hiệu tốt.

Nhưng cần lưu ý: không phải cứ thấy sinh vật là tốt. Nếu quá nhiều ấu trùng hại rễ, tuyến trùng gây hại, kiến bảo vệ rệp, sùng ăn rễ… thì lại là vấn đề khác.

Đất sống không có nghĩa là “đất có bất kỳ con gì”. Đất sống là đất có cân bằng sinh học.

3.5. Đất giữ ẩm nhưng không úng

Đất tốt sau khi tưới sẽ ẩm đều, không khô quá nhanh, nhưng cũng không đọng nước lâu.

Nếu tưới xong nước chảy tuột hết, đất có thể thiếu mùn hoặc quá rời.
Nếu tưới xong nước đọng lâu, đất có thể bị bí, nén chặt, thiếu thoát nước.

Đất sống phải giữ được cả nước và không khí.

3.6. Rễ cây khỏe

Muốn biết đất có tốt không, không chỉ nhìn lá. Phải nhìn rễ.

Rễ khỏe thường:

có màu trắng hoặc vàng sáng;
có nhiều rễ tơ;
không thối nhũn;
không có mùi hôi;
ăn lan đều trong đất;
không bị bó lại thành cục.

Nếu cây phía trên còn xanh nhưng rễ nâu, ít rễ tơ, đất hôi hoặc quá ẩm thì đất đang có vấn đề.

4. Đất chết là gì?

Đất chết không nhất thiết là đất hoàn toàn không có sự sống. Trong thực tế làm vườn, có thể hiểu:

Đất chết là đất mất khả năng tự nuôi cây khỏe, nghèo mùn, nghèo vi sinh có lợi, cấu trúc xấu, dễ úng hoặc quá khô, cây trồng phải sống nhờ can thiệp liên tục từ bên ngoài.

Dấu hiệu thường gặp:

đất cứng, đóng váng;
tưới nước khó thấm;
hoặc nước thoát quá nhanh;
cây còi dù có bón;
rễ ít, rễ nâu;
rau dễ vàng lá;
sâu bệnh lặp lại;
đất ít giun;
đất không có mùi đất tự nhiên;
trồng vụ sau kém hơn vụ trước.

Đất chết thường xuất hiện sau thời gian dài:

lạm dụng phân hóa học;
dùng thuốc diệt nấm, diệt cỏ, thuốc trừ sâu bừa bãi;
không bổ sung hữu cơ;
để đất trống nắng mưa;
xới đảo quá mạnh;
tưới sai;
trồng một loại cây liên tục;
dùng phân chưa hoai;
để đất úng kéo dài.

5. Cách kiểm tra nhanh đất sống tại vườn

Không cần thiết bị phức tạp vẫn có thể kiểm tra sơ bộ.

5.1. Kiểm tra bằng mắt

Quan sát:

đất có đóng váng không;
có nứt cứng không;
có quá rời như cát khô không;
có rễ tơ cũ không;
có giun hoặc sinh vật đất không;
có lớp mùn, lá hoai, vật liệu phủ không.

Nếu mặt đất trơ, nắng chiếu trực tiếp, không có lớp phủ, không có hữu cơ, đất dễ suy kiệt.

5.2. Kiểm tra bằng tay

Lấy một nắm đất hơi ẩm, bóp nhẹ.

Nếu bóp không kết lại, đất quá rời, khả năng giữ nước và dinh dưỡng kém.
Nếu bóp thành cục dẻo, dính chặt, khó vỡ, đất có thể quá sét, dễ bí.
Nếu bóp thành viên nhưng bẻ nhẹ vỡ ra thành hạt nhỏ, đó là dấu hiệu tốt.

5.3. Kiểm tra bằng nước

Tưới nước lên đất và quan sát.

Đất tốt:

nước thấm từ từ;
không chảy tràn ngay;
không đọng quá lâu;
sau tưới đất ẩm đều.

Đất xấu:

nước nằm trên mặt lâu;
hoặc chảy tuột rất nhanh;
mặt đất đóng váng sau khi khô;
đất có mùi hôi khi ẩm.

5.4. Kiểm tra bằng rễ

Nhổ nhẹ một cây phụ hoặc cây cỏ trong luống để xem rễ.

Rễ tốt:

nhiều rễ tơ;
màu sáng;
không mùi hôi;
đất bám quanh rễ thành hạt nhỏ.

Rễ xấu:

ít rễ;
rễ thâm nâu;
đầu rễ thối;
đất dính bết;
có mùi chua, hôi.

5.5. Kiểm tra bằng lịch sử canh tác

Cần hỏi:

đất đã trồng gì trước đó?
có từng phun thuốc hóa học nhiều không?
có bón phân tươi không?
có bị úng không?
có trồng liên tục một loại rau không?
sau mỗi vụ có trả hữu cơ lại cho đất không?

Đất sống không chỉ nhìn ở hiện tại, mà còn phải hiểu lịch sử của nó.

6. Muốn tạo đất sống phải làm gì?

6.1. Trả hữu cơ hoai lại cho đất

Đây là việc nền tảng.

Có thể dùng:

phân compost đã hoai;
phân trùn quế đạt chất lượng;
lá hoai;
cỏ khô sạch;
rơm rạ sạch;
vỏ đậu, xác thực vật đã xử lý;
phân chuồng đã ủ hoai kỹ.

Không dùng bừa:

phân tươi;
rác nhà bếp chưa ủ;
bã hữu cơ đang thối;
xác động vật chưa xử lý;
vật liệu có thuốc trừ cỏ;
mùn cưa mới trộn trực tiếp quá nhiều vào đất trồng.

Lý do: hữu cơ chưa hoai có thể làm nóng rễ, gây yếm khí, kéo ruồi, sinh mùi, phát sinh nấm bệnh hoặc làm cây bị sốc.

6.2. Giữ đất luôn có lớp phủ

Đất trần dưới nắng mưa dễ bị chai, mất ẩm, mất mùn và suy giảm hệ sinh học.

Có thể phủ bằng:

rơm sạch;
cỏ khô sạch;
lá khô;
vỏ đậu;
trấu;
cây phủ đất;
lớp compost mỏng.

Lớp phủ giúp:

giảm bốc hơi nước;
giảm sốc nhiệt;
nuôi sinh vật đất;
hạn chế cỏ dại;
giảm đất bắn lên lá khi mưa;
bảo vệ cấu trúc đất.

6.3. Không để đất úng

Đất sống cần nước, nhưng cũng cần không khí. Rễ cây và nhiều vi sinh vật có lợi cần oxy.

Đất úng kéo dài sẽ làm:

rễ thiếu oxy;
vi sinh yếm khí phát triển;
rễ thối;
cây vàng lá;
cây héo dù đất ướt;
bệnh rễ phát triển mạnh.

Vì vậy phải chú ý:

luống cao ở nơi mưa nhiều;
chậu phải có lỗ thoát nước tốt;
đất chậu không quá nặng;
không tưới theo thói quen khi đất còn ẩm;
không trộn quá nhiều vật liệu mịn gây bí.

6.4. Nuôi vi sinh đúng cách

Vi sinh không phải phép màu. Tưới vi sinh vào đất chết, khô, nóng, thiếu hữu cơ, pH quá lệch hoặc úng thối thì hiệu quả thấp.

Muốn vi sinh sống được cần:

đất có hữu cơ hoai;
đủ ẩm;
không bị nắng gắt trực tiếp;
không bị ngập úng;
không trộn chung với chất sát khuẩn mạnh;
có thời gian ổn định.

Dùng vi sinh đúng là tạo môi trường cho vi sinh sống, không phải cứ mua chế phẩm về tưới là xong.

6.5. Luân canh cây trồng

Trồng mãi một loại rau trên một luống dễ làm:

mất cân bằng dinh dưỡng;
tích lũy mầm bệnh;
sâu hại quen ký chủ;
đất suy nhanh.

Nên luân canh:

rau ăn lá;
rau ăn quả;
cây họ đậu;
rau gia vị;
cây hoa dẫn dụ;
cây phủ đất.

Luân canh là cách giảm áp lực sâu bệnh mà không cần phụ thuộc vào thuốc.

6.6. Giảm xáo trộn đất quá mức

Xới đất có ích khi cần làm tơi, nhưng xới đảo quá nhiều có thể phá vỡ cấu trúc đất, làm mất nơi cư trú của sinh vật đất và thúc đẩy mất hữu cơ.

Với vườn hữu cơ, nên ưu tiên:

xới nhẹ bề mặt khi cần;
bổ sung compost trên mặt;
phủ gốc;
để rễ cũ phân hủy nếu không mang bệnh;
tránh lật đất sâu liên tục nếu không cần thiết.

6.7. Tạo đa dạng sinh học quanh vườn

Đất sống không tách rời hệ sinh thái phía trên mặt đất.

Một vườn có:

hoa nhỏ;
cây gia vị;
cây bụi thấp;
lớp phủ;
nơi trú cho cóc, ếch, nhái, thằn lằn;
ong thụ phấn;
thiên địch;

thường ổn định hơn vườn trống trơn chỉ có một loại rau.

Đất khỏe, cây đa dạng và thiên địch là ba phần nối với nhau.

7. Những sai lầm cần tránh

Sai lầm 1: Nghĩ đất sống là đất trộn thật nhiều phân

Nhiều người nghĩ cứ trộn nhiều phân bò, phân gà, phân trùn, phân cá, bánh dầu là đất tốt.

Không đúng.

Đất quá nhiều hữu cơ mạnh có thể làm:

nóng rễ;
dư đạm;
cây tốt lá nhưng yếu;
thu hút côn trùng;
nấm bệnh phát triển;
cây con chết rạp;
đất mất cân bằng.

Đất sống cần cân bằng, không phải nhồi phân.

Sai lầm 2: Dùng phân chưa hoai

Đây là lỗi phổ biến và nguy hiểm.

Phân chưa hoai có thể:

sinh nhiệt;
làm thối rễ;
gây mùi;
kéo ruồi;
mang mầm bệnh;
làm rau không an toàn;
khiến đất yếm khí.

Với rau ăn lá, càng phải cẩn trọng.

Sai lầm 3: Tưới quá nhiều vì sợ cây thiếu nước

Cây héo chưa chắc do thiếu nước. Có khi đất đang úng, rễ thối, cây không hút được nước nên vẫn héo.

Thấy cây héo mà tưới thêm liên tục có thể làm bệnh nặng hơn.

Trước khi tưới thêm phải kiểm tra:

mặt đất;
độ ẩm dưới 3–5 cm;
tình trạng rễ;
lỗ thoát nước;
thời điểm nắng nóng.

Sai lầm 4: Thấy cây bệnh là tưới vi sinh ngay

Vi sinh chỉ hỗ trợ khi điều kiện phù hợp.

Nếu đất đang úng, hôi, rễ thối nặng, hữu cơ chưa hoai, thì việc tưới thêm dung dịch có thể làm đất ẩm hơn, yếm khí hơn.

Trước tiên phải xử lý môi trường đất:

giảm tưới;
tăng thoát nước;
bỏ phần rễ thối;
thay đất nếu cần;
sau đó mới tính đến vi sinh/nấm đối kháng.

Sai lầm 5: Để đất trần lâu ngày

Đất trần bị nắng chiếu, mưa đập, gió làm khô. Lâu dần đất mất mùn, đóng váng, chai cứng.

Trong vườn hữu cơ, đất nên được che phủ bằng cây, lá, rơm, cỏ khô hoặc vật liệu hữu cơ sạch.

Sai lầm 6: Diệt sạch mọi sinh vật trong đất

Không phải con gì trong đất cũng xấu. Nếu dùng thuốc, vôi, muối, nước nóng, chất sát khuẩn một cách cực đoan, có thể làm chết cả sinh vật có lợi.

Mục tiêu của vườn hữu cơ không phải là đất vô trùng.

Mục tiêu là đất cân bằng sinh học.

8. Cách phục hồi một nền đất yếu

Nếu đất đang yếu, không nên nóng vội. Phục hồi đất là quá trình.

Giai đoạn 1: Dừng làm đất xấu thêm

Cần dừng:

phân tươi;
thuốc hóa học bừa bãi;
tưới quá nhiều;
trồng quá dày;
để đất trần;
trộn công thức chưa rõ nguồn gốc.

Giai đoạn 2: Làm đất thở được

Thực hiện:

xới nhẹ nếu đất quá nén;
tạo luống cao nếu vùng mưa/úng;
bổ sung vật liệu giúp thoáng;
kiểm tra thoát nước;
không trồng ngay cây nhạy cảm vào đất đang hôi, bí.

Giai đoạn 3: Bổ sung hữu cơ hoai

Dùng lượng vừa phải, trộn đều hoặc phủ mặt tùy trường hợp.

Không nên “đổ thật nhiều cho nhanh”. Đất cần thời gian tái lập cân bằng.

Giai đoạn 4: Phủ đất

Sau khi bổ sung hữu cơ, nên phủ mặt bằng vật liệu sạch.

Lớp phủ là “áo bảo vệ” cho đất.

Giai đoạn 5: Trồng cây dễ trước

Không nên đưa ngay cây khó tính vào đất mới phục hồi.

Có thể bắt đầu bằng:

rau gia vị khỏe;
cây họ đậu;
rau ăn lá ngắn ngày dễ trồng;
cây phủ đất;
hoa dẫn dụ.

Giai đoạn 6: Ghi nhật ký

Mỗi lần cải tạo đất nên ghi:

ngày làm;
vật liệu đã dùng;
lượng dùng;
cây trồng;
biểu hiện sau 7 ngày, 14 ngày, 30 ngày;
ảnh trước/sau.

Không ghi nhật ký thì rất khó biết cách nào thật sự hiệu quả.

9. Tiêu chuẩn thực chiến của đất sống

Một nền đất sống cho vườn rau hữu cơ cần đạt các tiêu chuẩn thực tế sau:

Tiêu chí	Dấu hiệu đạt
Cấu trúc	Tơi, có hạt, không đóng váng nặng
Mùi	Mùi đất tự nhiên, không hôi thối
Độ ẩm	Giữ ẩm vừa, không úng
Thoát nước	Nước thấm đều, không đọng lâu
Mùn	Có hữu cơ hoai, màu đất cải thiện
Rễ	Rễ trắng/sáng, nhiều rễ tơ
Sinh vật đất	Có giun/sinh vật nhỏ ở mức cân bằng
Cây trồng	Cây lớn đều, ít sốc, ít bệnh lặp lại
Sau mỗi vụ	Đất không suy kiệt nhanh

Bảng này chỉ là tiêu chuẩn quan sát ban đầu. Muốn chính xác hơn có thể kiểm tra thêm pH, EC, hữu cơ, độ chặt đất, nhưng với người làm vườn nhỏ, quan sát thực tế vẫn là bước đầu rất quan trọng.

10. Ghi chú thực chiến

Đất sống không phải là một công thức trộn đất cố định. Đất sống là một trạng thái cân bằng.

Muốn có đất sống, cần nhớ 7 nguyên tắc:

Có hữu cơ hoai để nuôi đất.
Có độ ẩm nhưng không úng.
Có không khí cho rễ và vi sinh.
Có lớp phủ để bảo vệ đất.
Có vi sinh và sinh vật đất cân bằng.
Có luân canh và đa dạng cây trồng.
Không can thiệp cực đoan làm đất mất cân bằng.

Câu cần nhớ:

Trồng hữu cơ không phải là thay phân hóa học bằng phân hữu cơ.
Trồng hữu cơ là xây một nền đất sống để cây tự khỏe lên.

Đây là bài nền. Tất cả các bài sau về vàng lá, thối rễ, sâu bệnh, thiên địch, phân hữu cơ, vi sinh… đều phải quay về nguyên tắc này: đất khỏe trước, cây khỏe sau, sâu bệnh giảm dần khi hệ sinh thái cân bằng hơn.